Rachunek zysków i strat

Rachunek zysków i strat, zwany także rachunkiem wyników, jest jednym z podstawowych elementów sprawozdania finansowego, który przedstawia wyniki finansowe jednostki gospodarczej za określony okres. Dokument ten jest kluczowy dla zrozumienia, jak firma generuje przychody, jakie ponosi koszty oraz jaki jest ostateczny rezultat tych działań, czyli zysk lub strata netto.

Rachunek zysków i strat pokazuje strumienie dochodów i wydatków przedsiębiorstwa, umożliwiając ocenę jego efektywności operacyjnej. W ujęciu ogólnym, rachunek zysków i strat można podzielić na dwie części: część przychodową, obejmującą różne źródła dochodów, oraz część kosztową, która zawiera informacje o poniesionych wydatkach.

Struktura rachunku zysków i strat

Rachunek zysków i strat rozpoczyna się od prezentacji przychodów ze sprzedaży, czyli wartości uzyskanej przez przedsiębiorstwo ze sprzedaży towarów, produktów lub usług. Przychody te są następnie pomniejszane o koszty związane z wytworzeniem tych dóbr lub świadczeniem usług, co daje wynik operacyjny brutto. W zależności od specyfiki działalności jednostki, mogą występować różne kategorie przychodów, takie jak przychody ze sprzedaży produktów, towarów, usług, a także przychody finansowe, np. z tytułu odsetek lub dywidend.

Następnie w rachunku zysków i strat wykazywane są koszty operacyjne, które obejmują wszelkie wydatki związane z bieżącą działalnością firmy. W tej sekcji znajdują się koszty wytworzenia sprzedanych produktów, koszty sprzedaży, koszty ogólnego zarządu oraz koszty finansowe. Koszty operacyjne są odejmowane od przychodów, co pozwala na obliczenie wyniku operacyjnego netto, czyli zysku lub straty z działalności podstawowej przedsiębiorstwa.

Kolejnym elementem rachunku zysków i strat są przychody i koszty finansowe, które obejmują odsetki, dywidendy, zyski lub straty z tytułu różnic kursowych oraz inne przychody i koszty związane z działalnością finansową przedsiębiorstwa. Zsumowanie wyniku operacyjnego netto oraz wyniku finansowego pozwala obliczyć wynik brutto, który jest następnie korygowany o podatek dochodowy, co daje wynik netto, czyli zysk lub stratę netto.

Rachunek zysków i strat w ujęciu porównawczym i kalkulacyjnym

Rachunek zysków i strat może być sporządzany w dwóch podstawowych formatach: porównawczym i kalkulacyjnym. Forma porównawcza (ang. by nature of expense method) grupuje koszty według ich rodzaju, co ułatwia analizę struktury kosztów przedsiębiorstwa. W tej formie koszty są klasyfikowane jako koszty materiałów i energii, wynagrodzeń, amortyzacji, usług obcych, itp.

Forma kalkulacyjna (ang. by function of expense method) z kolei grupuje koszty według ich funkcji, czyli celu, na jaki zostały poniesione. Koszty są tutaj dzielone na koszty wytworzenia sprzedanych produktów, koszty sprzedaży i koszty ogólnego zarządu. Forma kalkulacyjna jest bardziej użyteczna dla zarządzających przedsiębiorstwem, gdyż pozwala na lepsze zrozumienie, które obszary działalności generują koszty i w jakim stopniu przyczyniają się do wyniku finansowego.

Znaczenie rachunku zysków i strat

Rachunek zysków i strat pełni kilka kluczowych funkcji. Po pierwsze, dostarcza informacji o rentowności przedsiębiorstwa, co jest kluczowe dla zarządu, inwestorów i kredytodawców. Zyski netto pokazują, jak efektywnie firma przekształca przychody w zyski, co wpływa na decyzje dotyczące inwestycji, dywidend, czy finansowania zewnętrznego.

Po drugie, rachunek zysków i strat pozwala na analizę trendów w działalności przedsiębiorstwa. Porównując wyniki finansowe za różne okresy, można zidentyfikować, czy przedsiębiorstwo poprawia swoją rentowność, jakie są przyczyny ewentualnych spadków zysków oraz które koszty rosną najszybciej.

Po trzecie, rachunek zysków i strat jest kluczowym narzędziem w planowaniu i budżetowaniu. Dostarcza on danych niezbędnych do sporządzania prognoz finansowych oraz do oceny, czy przedsiębiorstwo realizuje swoje cele finansowe.

W kontekście regulacyjnym, rachunek zysków i strat jest również dokumentem, który musi spełniać określone standardy rachunkowości, takie jak Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej (MSSF) czy krajowe standardy rachunkowości. Zgodność z tymi standardami jest niezbędna, aby zapewnić rzetelność, przejrzystość i porównywalność sprawozdań finansowych na poziomie krajowym i międzynarodowym.

Rachunek zysków i strat jest nieodzownym elementem sprawozdania finansowego, który umożliwia ocenę efektywności operacyjnej przedsiębiorstwa, jego rentowności oraz trendów finansowych. Jest to narzędzie kluczowe zarówno dla wewnętrznych potrzeb zarządzania, jak i dla zewnętrznych interesariuszy, takich jak inwestorzy, analitycy finansowi, kredytodawcy czy organy regulacyjne. Dzięki swojej strukturalnej jasności i kompleksowości, rachunek zysków i strat dostarcza pełnego obrazu finansowego działalności przedsiębiorstwa za dany okres, co jest niezbędne dla podejmowania świadomych decyzji finansowych.

Poniżej rachunek zysków i strat z jednej z prac dyplomowych.

Tabela 1. Rachunek zysków i strat (w tys. zł)

Lp.	Wyszczególnienie	Dane za rok
		2018	2019
A.	Przychody ze sprzedaży i zrównane z nimi	37 777	47 034
I.	Przychód ze sprzedaży produktów	0	0
II.	Zmiana stanu produktów (zwiększenie – wartość   dodatnia, zmniejszenie – wartość ujemna)	0	0
II.	Przychód ze sprzedaży towarów i materiałów	37   777	47   034
IV.	Koszt wytworzenia świadczeń na własne potrzeby   jednostki	0	0
B.	Koszt działalności   operacyjnej	33 591	42 028
I.	Wartość sprzedanych towarów i materiałów	27   180	33   754
II.	Zużycie materiałów i energii	723	211
III.	Usługi obce	1   520	1   275
IV.	Podatki i opłaty	124	137
V.	Wynagrodzenia	1   506	3   066
VI.	Świadczenia na rzecz pracowników	501	391
VII.	Amortyzacja	250	363
VIII.	Pozostałe	1   787	2   831
C.	Zysk / Strata ze sprzedaży   (A – B)	4 186	5 006
D.	Pozostałe przychody operacyjne	222	443
I.	Przychody ze sprzedaży składników majątku trwałego	162	97
II.	Dotacje	0	0
III.	Pozostałe przychody operacyjne	60	346
E.	Pozostałe koszty   operacyjne	361	761
I.	Wartość sprzedanych składników majątku trwałego	122	100
II.	Pozostałe koszty operacyjne	239	661
F.	Zysk / Strata na   działalności operacyjnej (C + D – E)	4 047	4 688
G.	Przychody finansowe	279	499
I.	Dywidenda z tytułu udziałów
II.	Odsetki uzyskane	23	160
III.	Pozostałe	256	339
H.	Koszty finansowe	1 729	1 577
I.	Odpisy aktualizujące wartość finansowego majątku   trwałego oraz krótkoterminowych papierów wartościowych
II.	Odsetki do zapłacenia	277	389
III.	Pozostałe	1   452	1   188
I.	Zysk / Strata brutto na   działalności gospodarczej (F +G – H)	2 597	3 610
J.	Zyski nadzwyczajne	0	23
K.	Straty nadzwyczajne	0	32
L.	Zysk / Strata brutto (I +   J – K)	2 597	3 601
M.	Obowiązkowe obciążenia   wyniku finansowego	839	1 210
I.	Podatek dochodowy od osób prawnych lub osób   fizycznych	839	1   210
II.	Pozostałe obowiązkowe obciążenia
N.	Zysk / Strata netto (L –   M)	1758	2 391

Źródło: opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych przedsiębiorstwa

Charakterystyka systemu rachunkowości skonsolidowanej w Niemczech i Polsce

W Niemczech obowiązek sporządzania, badania i ogłaszania skonsolidowanego sprawozdania finansowego, a także jego treść, wynika z Kodeksu Handlowego oraz innych przepisów ustawowych. Zarówno w Niemczech, jak i w Polsce głównie dotyczy to przedstawienia sytuacji finansowej, majątkowej i dochodowej grupy kapitałowej, a więc łącznie przedsiębiorstwa dominującego i od niego zależnych, tak jakby grupa była jednym podmiotem (zasada jedności przedsiębiorstwa). Dane takie wymagają publikacji, szczególnie gdy grupy kapitałowe są notowane na giełdzie.

Mimo istnienia stosunku zależności między jednostką dominującą a jednostką zależną, ustawodawcy obu państw dopuszczają zwolnienia z obowiązku objęcia konsolidacją przedsiębiorstw, które spełniają określone warunki. W Polsce warunki te, określone przez odpowiednie kwoty, są szacowane na podstawie jednego roku (tego, za który sporządza się skonsolidowane sprawozdanie finansowe). W Niemczech natomiast zwalniane przedsiębiorstwo musi wykazać się określonymi parametrami w dwóch kolejnych latach.

Normy niemieckie nie dopuszczają możliwości włączenia do skonsolidowanego sprawozdania finansowego przedsiębiorstw zależnych, których przedmiot działal­ności znacznie różni się od pozostałych, co mogłoby zniekształcić obraz sytuacji majątkowej, finansowej i dochodowej grupy kapitałowej. W Polsce znajdujemy podobne regulacje prawne, a więc jest to przeciwne rozwiązaniom przyjętym w MSR.

W Niemczech przedsiębiorstwa objęte skonsolidowanym sprawozdaniem finan­sowym powinny sporządzać swoje bilanse na ten sam dzień, na który przygotowuje się bilans roczny grupy kapitałowej. Jeżeli dzień bilansowy jednego z przedsię­biorstw grupy wyprzedza dzień bilansowy, na który dokonuje się konsolidacji o ponad 3 miesiące, to za ten okres należy sporządzić kolejne sprawozdanie. Stworzony zatem zostaje dodatkowy okres obrachunkowy, który – odmiennie niż normalny rok obrotowy przedsiębiorstwa – stanowi podstawę do sporządzenia skonsolidowanego sprawozdania. W Polsce podobnej zasady się nie stosuje.

Informacje zawarte w niemieckich skonsolidowanych sprawozdaniach finan­sowych są niemal identyczne z tymi, które prezentują polskie sprawozdania grup kapitałowych. W Niemczech nie sporządza się informacji dodatkowej oraz sprawozdania z działalności grupy kapitałowej za rok obrotowy. Nie znaczy to jednak, że informacji tych w niemieckim sprawozdaniu skon­solidowanym brak.

W Niemczech wyróżnia się wiele form metody pełnej konsolidacji. Najważniej­szą z nich jest tzw. metoda nabycia (purchase metod) z jej dwiema odmianami, w myśl których aktywa netto wycenia się w wartości księgowej lub w wartości rynkowej.

Zgodnie z metodą wartości księgowej aktywów netto konsolidacja pełna polega na przeciwstawieniu wartości księgowej udziałów – odpowiedniej do procentu posiadanych udziałów – części kapitału własnego przedsiębiorstwa zależnego, a więc podlegających wykazaniu w skonsolidowanym bilansie składników mająt­kowych i zobowiązań oraz rozliczeń międzyokresowych. Te wartości księgowe podlegają jednolitej wycenie. Jeżeli w bilansie jednostkowym zasady wyceny różnią się, to dla celów konsolidacji korzysta się z danych tzw. bilansu hand­lowego. Różnica z rozliczenia kapitału podlega analizie w celu ustalenia przyczyn jej powstania. Jeżeli analiza wykaże, że różnica ta powstała na skutek zawyżonej lub zaniżonej wyceny poszczególnych pozycji przekształconego bilan­su U w stosunku do ceny nabycia udziałów, to różnicę tę zalicza, się do odnośnych pozycji aktywów lub pasywów bilansu skonsolidowanego jako korektę ich war­tości.

Zgodnie z metodą wartości rynkowej aktywów netto, podlegające ujęciu w skonsolidowanym sprawozdaniu składniki majątku i zobowiązania wycenia się w wartości rynkowej (a nie księgowej). Stanowi to podstawę do obliczenia wartości kapitału własnego. Odmiennie niż przy metodzie wartości księgowej aktywów netto, ten sposób postępowania prowadzi do pełnego ujawnienia cichych rezerw, niezależnie od ceny nabycia udziałów.

W Polsce stosuje się generalnie zasadę, w myśl której wartość aktywów i pasywów netto nabytej jednostki doprowadza się do wartości rynkowych. Jeżeli na dzień nabycia akcji wartość rynkowa aktywów różni się od wartości księgowej, a aktywa i pasywa zostaną przeszacowane, to wynik odnosi się do kapitału z aktualizacji jednostki zależnej i ujmuje się to w dokumentacji konsolidacyjnej. Za wartość rynkową aktywów netto można również przyjąć ich wartość księgową, jeżeli różnica między tymi wielkościami nie jest znaczna.

Systemy rachunkowości skonsolidowanej w Niemczech i Polsce, choć oparte na międzynarodowych standardach rachunkowości, różnią się w kilku kluczowych aspektach, wynikających z odmiennych tradycji prawnych, gospodarczych i regulacyjnych. Poniżej przedstawiono charakterystykę obu systemów, uwzględniając ich podobieństwa oraz różnice.

Rachunkowość skonsolidowana w Niemczech

System rachunkowości w Niemczech charakteryzuje się solidnym zakorzenieniem w tradycji prawniczej i silnym naciskiem na zgodność z przepisami prawa. Niemieckie prawo bilansowe, określone głównie w Kodeksie Handlowym (Handelsgesetzbuch, HGB), reguluje kwestie związane z rachunkowością skonsolidowaną. Niemieckie spółki, które spełniają określone kryteria wielkości, mają obowiązek sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych zgodnie z HGB, a także z Międzynarodowymi Standardami Sprawozdawczości Finansowej (MSSF), jeśli są notowane na giełdzie.

Konsolidacja sprawozdań finansowych w Niemczech obejmuje eliminację transakcji wewnętrznych między jednostkami zależnymi oraz przekształcenie danych finansowych do wspólnej waluty, jeśli jest to konieczne. Istotnym elementem jest także ujęcie tzw. „udziałów mniejszościowych”, czyli części kapitału własnego jednostek zależnych, które należą do akcjonariuszy spoza grupy kapitałowej.

Niemiecki system rachunkowości skonsolidowanej podkreśla ostrożność w wycenie aktywów i zobowiązań, co wynika z konserwatywnego podejścia do sprawozdawczości finansowej. Niemieckie przepisy często wymagały, aby wyceny były bardziej ostrożne niż w systemach opartych na MSSF, choć te różnice zmniejszyły się po wprowadzeniu MSSF do niemieckiego systemu rachunkowości.

Rachunkowość skonsolidowana w Polsce

System rachunkowości skonsolidowanej w Polsce jest regulowany przez Ustawę o rachunkowości z dnia 29 września 1994 roku, a także przez przepisy Kodeksu Spółek Handlowych. Podobnie jak w Niemczech, spółki, które spełniają określone kryteria wielkości (np. suma bilansowa, przychody, liczba zatrudnionych), mają obowiązek sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych. Spółki notowane na giełdzie zobowiązane są do sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych zgodnie z MSSF, co zbliża polski system rachunkowości do międzynarodowych standardów.

Konsolidacja w Polsce obejmuje eliminację wewnętrznych transakcji grupowych, przekształcenie danych walutowych, jeśli to konieczne, oraz ujęcie udziałów mniejszościowych. Ustawa o rachunkowości określa szczegółowe zasady konsolidacji, w tym wytyczne dotyczące metody pełnej konsolidacji, metody proporcjonalnej (dla wspólnych przedsięwzięć) oraz metody praw własności (dla jednostek stowarzyszonych).

Polski system rachunkowości skonsolidowanej, podobnie jak niemiecki, kładzie duży nacisk na zgodność z przepisami prawa oraz rzetelność prezentowanych danych finansowych. Jednakże, w Polsce nacisk na ostrożność w wycenie nie jest tak silny jak w Niemczech, co wynika z większego wpływu MSSF na polskie standardy rachunkowości.

Podobieństwa i różnice między systemami

Zarówno w Niemczech, jak i w Polsce, obowiązek sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych jest określony przez przepisy krajowe oraz Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej (MSSF). Oba systemy wymagają eliminacji transakcji wewnętrznych, przekształcenia danych walutowych oraz ujęcia udziałów mniejszościowych. W obu krajach spółki notowane na giełdach są zobowiązane do stosowania MSSF, co zapewnia porównywalność sprawozdań finansowych na poziomie międzynarodowym.

Jednakże, istnieją pewne różnice wynikające z odmiennych tradycji prawnych i regulacyjnych. Niemiecki system rachunkowości jest bardziej konserwatywny, co przejawia się w większym nacisku na ostrożność w wycenie aktywów i zobowiązań. Polski system, mimo że również oparty na solidnych podstawach prawnych, jest bardziej zbliżony do międzynarodowych standardów rachunkowości, co wynika z silniejszego wpływu MSSF.

Ponadto, w Niemczech dużą rolę odgrywa Kodeks Handlowy (HGB), który reguluje szczegółowo kwestie rachunkowości, w tym konsolidacji, podczas gdy w Polsce podstawowym aktem prawnym jest Ustawa o rachunkowości. W obu krajach przepisy dotyczące rachunkowości są regularnie aktualizowane, aby dostosować je do zmieniających się warunków gospodarczych oraz wymogów międzynarodowych.

Systemy rachunkowości skonsolidowanej w Niemczech i Polsce są w dużej mierze podobne, co wynika z zastosowania MSSF, ale różnią się w zakresie podejścia do wyceny aktywów i zobowiązań oraz w szczegółach regulacji prawnych. Oba systemy odgrywają kluczową rolę w zapewnieniu rzetelności i przejrzystości sprawozdań finansowych grup kapitałowych, co jest niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania rynków finansowych i gospodarki jako całości.

Konsolidacja wobec globalizacji

Wobec globalizacji gospodarki pojedynczy podmiot mający konkurować na rynku międzynarodowym z potężnymi grupami kapitałowymi w zupełności nie ma racji bytu. Konieczne jest stworzenie w Polsce sprzyjających warunków do koncentracji kapitałowej w celu obrony polskich podmiotów gospodarczych. Jeżeli nie będą istniały grupy kapitałowe, to nie będzie również potrzeby sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych, które na całym świecie stają się coraz popularniejsze, a zakres podmiotowy skonsolidowanych sprawozdań finansowych ulega poszerzeniu.

W Polsce – podobnie jak i w innych krajach, w których występowała państwowa dominacja kapitałowa – aż do czasu zmiany relacji własnościowych nie istniały przesłanki do konsolidacji sprawozdań finansowych. Brak własnych doświadczeń w tej kwestii powoduje, że swoją wiedzę czerpiemy z wieloletniej praktyki krajów zachodnich. Stąd też, m.in. niemiecki system rachunkowości skonsolidowanej wywiera istotny wpływ na polskie regulacje prawne, głównie z racji położenia geograficznego obu państw oraz ich silnych powiązań kapi­tałowych.

Potwierdzeniem tego jest fakt, że w Polsce corocznie (od kilku lat) praktycy niemieccy prowadzą cykle wykładów z zakresu rachunkowości skonsolidowanej, bazując na metodologii sporządzania tego rodzaju sprawozdań w Niemczech. Również materiały szkoleniowe dla biegłych rewidentów (z zakresu rachunkowości skonsolidowanej), przygotowywane przez Stowarzyszenie Księgowych w Polsce opracowano przy współpracy z niemiecką firmą KPMG.

Zarówno polskie, jak i niemieckie przepisy dotyczące sprawozdań finansowych w pełni honorują tak cele, jak i rozwiązania zawarte w VII Dyrektywie Rady UE. W Niemczech przepisy krajowe dostosowano do tej Dyrektywy w 1986 r. (Ustawa o obowiązku sporządzania sprawozdań finansowych i ich rewizji). W Polsce natomiast rozwiązania zawarte w VII Dyrektywie Rady UE są rozwinięte w Roz­porządzeniu Ministra Finansów z dnia 14 czerwca 1995 r. w sprawie szczegóło­wych zasad sporządzania przez jednostki inne niż banki skonsolidowanych sprawo­zdań finansowych.

Konsolidacja sprawozdań finansowych w kontekście globalizacji odgrywa kluczową rolę w zrozumieniu i zarządzaniu międzynarodowymi operacjami przedsiębiorstw. Globalizacja, rozumiana jako proces integracji gospodarczej, technologicznej, politycznej i kulturowej na skalę międzynarodową, wpłynęła na dynamiczny rozwój przedsiębiorstw, które coraz częściej działają na wielu rynkach i prowadzą działalność w różnych jurysdykcjach prawnych. W rezultacie, potrzeba konsolidacji sprawozdań finansowych zyskała na znaczeniu, ponieważ umożliwia ona kompleksowe przedstawienie sytuacji finansowej grup kapitałowych, które operują na globalnym rynku.

Globalizacja sprzyjała tworzeniu się dużych grup kapitałowych, składających się z jednostek działających w różnych krajach. Każda z tych jednostek może prowadzić swoją działalność w odmiennych warunkach prawnych, podatkowych, a także walutowych. W tak złożonym środowisku konsolidacja sprawozdań finansowych staje się narzędziem, które pozwala na zebranie danych finansowych z różnych części świata i zaprezentowanie ich w sposób jednolity i spójny, co umożliwia efektywne zarządzanie całą grupą oraz spełnienie wymogów raportowych.

Jednym z najważniejszych wyzwań związanych z konsolidacją sprawozdań w kontekście globalizacji jest harmonizacja standardów rachunkowości. W przeszłości, różnice w krajowych standardach rachunkowości utrudniały porównywanie i konsolidowanie wyników finansowych jednostek z różnych krajów. Aby przezwyciężyć te trudności, wprowadzono Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej (MSSF), które stanowią zbiór wspólnych zasad rachunkowości, akceptowanych i stosowanych na całym świecie. MSSF umożliwiają przedsiębiorstwom działającym globalnie sporządzanie sprawozdań finansowych w sposób porównywalny, co jest kluczowe dla inwestorów, analityków i innych interesariuszy, którzy chcą ocenić sytuację finansową grupy kapitałowej.

Konsolidacja sprawozdań finansowych w dobie globalizacji wymaga również uwzględnienia zróżnicowanych walut, w których jednostki zależne prowadzą swoje operacje. Kursy walutowe mogą wpływać na wartość aktywów, zobowiązań, przychodów i kosztów, co wymaga przeliczenia danych finansowych na wspólną walutę prezentacyjną, zazwyczaj na walutę jednostki dominującej. Proces ten, zwany translacją walutową, jest niezbędny do przedstawienia skonsolidowanych wyników finansowych w sposób, który odzwierciedla rzeczywistą sytuację ekonomiczną grupy.

Globalizacja przyniosła również wzrost znaczenia transakcji między jednostkami zależnymi w różnych krajach. Transakcje te, takie jak sprzedaż towarów, usług, czy udzielanie pożyczek, muszą być odpowiednio wyeliminowane w procesie konsolidacji, aby uniknąć podwójnego liczenia przychodów i kosztów oraz zawyżania wartości aktywów i zobowiązań. Eliminacja transakcji wewnątrzgrupowych jest kluczowym elementem procesu konsolidacji, który zapewnia, że skonsolidowane sprawozdania finansowe przedstawiają rzetelny obraz całej grupy kapitałowej.

Konsolidacja sprawozdań finansowych w kontekście globalizacji ma także istotne znaczenie dla podejmowania decyzji strategicznych przez zarządy międzynarodowych korporacji. Skonsolidowane dane finansowe pozwalają na lepsze zrozumienie, które segmenty działalności przynoszą zyski, a które wymagają restrukturyzacji lub dodatkowych inwestycji. Umożliwiają również ocenę ryzyka związanego z działalnością na różnych rynkach oraz podejmowanie decyzji o alokacji zasobów w sposób, który maksymalizuje wartość dla akcjonariuszy.

Inwestorzy i analitycy finansowi na całym świecie polegają na skonsolidowanych sprawozdaniach finansowych, aby ocenić wyniki i kondycję finansową globalnych korporacji. Globalizacja rynków kapitałowych oznacza, że inwestorzy mogą lokować swoje środki w spółkach z dowolnego kraju, dlatego też porównywalność i przejrzystość sprawozdań finansowych są kluczowe dla podejmowania świadomych decyzji inwestycyjnych. Konsolidacja sprawozdań finansowych zgodnie z międzynarodowymi standardami rachunkowości daje inwestorom narzędzie, które pozwala na ocenę globalnej działalności przedsiębiorstw w sposób zrozumiały i jednolity.

Konsolidacja sprawozdań finansowych odgrywa również ważną rolę w zapewnieniu zgodności z międzynarodowymi i lokalnymi przepisami prawnymi oraz regulacyjnymi. Wiele krajów wymaga, aby spółki notowane na giełdach sporządzały skonsolidowane sprawozdania finansowe zgodnie z określonymi standardami, co jest warunkiem koniecznym do funkcjonowania na globalnym rynku kapitałowym. Zgodność z tymi wymogami jest kluczowa dla utrzymania reputacji korporacyjnej i uniknięcia sankcji prawnych.

W obliczu rosnącej złożoności globalnych operacji, konsolidacja sprawozdań finansowych staje się coraz bardziej skomplikowana i wymaga zaawansowanych narzędzi informatycznych oraz wiedzy specjalistycznej. Wprowadzenie nowoczesnych systemów finansowych, które automatyzują procesy konsolidacji i zapewniają zgodność z międzynarodowymi standardami, jest niezbędne do skutecznego zarządzania międzynarodowymi operacjami i spełnienia wymogów regulacyjnych.

Konsolidacja sprawozdań finansowych w kontekście globalizacji jest nieodzownym elementem zarządzania grupami kapitałowymi, które operują na międzynarodowych rynkach. Umożliwia ona prezentację skonsolidowanej sytuacji finansowej całej grupy, eliminację transakcji wewnętrznych, harmonizację danych finansowych w różnych walutach oraz zgodność z międzynarodowymi standardami rachunkowości. Dzięki temu, konsolidacja sprawozdań finansowych stanowi kluczowe narzędzie dla inwestorów, zarządów i regulatorów, które pozwala na ocenę wyników finansowych, zarządzanie ryzykiem i podejmowanie decyzji strategicznych w zglobalizowanym środowisku gospodarczym.

Prawne aspekty sprawozdań finansowych

Komitet Międzynarodowych Standardów Rachunkowości (IASC) dąży do porównywalności nie tylko pojedynczych sprawozdań finansowych różnych kra­jów, lecz także sprawozdań grup kapitałowych. Sposób przygotowania i prezentacji skonsolidowanych sprawozdań finansowych normują Międzynarodowe Standardy Rachunkowości (MSR) oznaczone numerami 12, 22, 24, 25, 27, 28 i 31.

Wyrazem zbliżania polskich regulacji prawnych do MSR jest znowelizowana Ustawa z dnia 24 września 1994 r. o rachunkowości, która po raz pierwszy zobligowała polskie grupy kapitałowe do sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych. W oma­wianej problematyce należy szczególnie uwzględnić normy prawne zawarte w przepisach o publicznym obrocie papierami wartościowymi, szczegółowe zasady sporządzania przez jednostki inne niż banki i zakłady ubezpieczeń sprawozdania finansowego jednostek powiązanych, szczególne zasady rachunkowości zakładów ubezpieczeń oraz szczególne zasady rachunkowości banków.

W Polsce, mimo uchwalenia Ustawy o rachunkowości, nie udało się w pełni dostosować norm dotyczących rachunkowości skonsolidowanej do wymogów stawianych przez IASC. W prawodawstwie polskim ciągle brak szczegółowych rozwiązań. Istnieją również istotne rozbieżności merytoryczne.

Polskie normy prawne dopuszczają możliwość odstąpienia grupy kapitałowej od sporządzania skonsolidowanego sprawozdania finansowego, jeżeli za rok obrotowy, za który należałoby je sporządzić, grupa kapitałowa łącznie, bez dokonywania wyłączeń i kompensacji, nie przekroczyła dwóch z trzech wielkości:

• średniego rocznego zatrudnienia – 250 osób,
• sumy bilansowej – równowartość 7 500 000 EUR,
• przychodu netto ze sprzedaży towarów, usług i produktów oraz operacji finansowych – równowartość 15 000 000 EUR.

Jedynie w sytuacji, gdy jednostka dominująca lub jednostka jej podporząd­kowana jest emitentem papierów wartościowych dopuszczonych do publicznego obrotu lub ubiega się o ich dopuszczenie, lub emitowane przez nią papiery wartościowe są notowane na jednym z rynków regulowanych w krajach Unii Europejskiej, grupa kapitałowa nie może (bez względu na podane wyżej warunki) odstąpić od obowiązku konsolidacji.

W MSR nie zawarto ww. ograniczeń, w związku z czym każda, nawet najmniejsza grupa kapitałowa, jest zobligowana do sporządzenia skonsolidowanego sprawozdania finansowego. Obowiązek konsolidacji nie występuje natomiast, gdy grupa kapitałowa, oprócz jednostki dominującej, obejmuje jedynie podmioty z nią stowarzyszone.

Sprawozdania finansowe odgrywają kluczową rolę w działalności każdej jednostki gospodarczej, dostarczając informacji o jej sytuacji finansowej, wynikach działalności oraz przepływach pieniężnych. Oprócz ich funkcji informacyjnej i analitycznej, sprawozdania finansowe mają również istotne znaczenie prawne, które jest regulowane przez przepisy krajowe i międzynarodowe. Prawne aspekty sprawozdań finansowych dotyczą przede wszystkim obowiązków jednostek gospodarczych w zakresie sporządzania, prezentacji, audytu i publikacji tych dokumentów, a także odpowiedzialności związanej z ich prawidłowym przygotowaniem.

W Polsce kwestie związane ze sprawozdawczością finansową są regulowane głównie przez Ustawę o rachunkowości z dnia 29 września 1994 roku. Ustawa ta określa podstawowe zasady prowadzenia rachunkowości, w tym sporządzania sprawozdań finansowych, ich struktury oraz wymagań dotyczących rzetelności i zgodności z przepisami prawa. Ustawa wskazuje, jakie podmioty są zobowiązane do sporządzania sprawozdań finansowych, jakie elementy powinny one zawierać oraz jakie terminy obowiązują w zakresie ich sporządzenia i zatwierdzenia.

Sprawozdania finansowe, zgodnie z Ustawą o rachunkowości, powinny składać się z bilansu, rachunku zysków i strat, informacji dodatkowej (obejmującej wprowadzenie do sprawozdania finansowego oraz dodatkowe informacje i objaśnienia), a w przypadku większych jednostek także z rachunku przepływów pieniężnych oraz zestawienia zmian w kapitale własnym. Ponadto jednostki mają obowiązek przygotowania sprawozdania z działalności, które opisuje sytuację finansową, operacyjną i inne istotne aspekty działalności jednostki.

Zgodność sprawozdań finansowych z obowiązującymi przepisami jest przedmiotem audytu, który musi być przeprowadzony przez niezależnego biegłego rewidenta w przypadku jednostek zobowiązanych do tego ustawą, takich jak spółki akcyjne, duże spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, banki, instytucje finansowe, czy jednostki samorządu terytorialnego. Biegły rewident dokonuje przeglądu sprawozdań finansowych, aby upewnić się, że zostały one sporządzone zgodnie z przepisami prawa, są rzetelne, zgodne z rzeczywistością i nie zawierają istotnych błędów lub zniekształceń. Opinia biegłego rewidenta jest istotnym elementem, który wpływa na wiarygodność sprawozdania finansowego.

Po zatwierdzeniu sprawozdań finansowych przez odpowiednie organy jednostki, takie jak walne zgromadzenie wspólników lub zarząd, sprawozdania muszą być złożone w odpowiednich urzędach, np. w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS) lub w przypadku jednostek sektora publicznego, w jednostkach nadrzędnych. Ponadto, niektóre sprawozdania finansowe, zwłaszcza spółek publicznych, muszą być publikowane i dostępne publicznie, co wynika z przepisów o obrocie papierami wartościowymi. Publikacja sprawozdań finansowych ma na celu zapewnienie przejrzystości i dostępności informacji dla inwestorów, kredytodawców, akcjonariuszy oraz innych zainteresowanych stron.

Odpowiedzialność za prawidłowe sporządzenie sprawozdań finansowych spoczywa na kierownictwie jednostki. Zarząd lub inne organy zarządzające jednostką są zobowiązane do zapewnienia, że rachunkowość prowadzona jest zgodnie z przepisami prawa i że sprawozdania finansowe odzwierciedlają rzetelnie i jasno sytuację finansową jednostki. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości, zaniżenia wyników finansowych, czy celowego wprowadzenia w błąd w sprawozdaniach finansowych, członkowie zarządu mogą ponosić odpowiedzialność karną, cywilną oraz zawodową.

W przypadku spółek publicznych dodatkowe regulacje prawne wynikają z przepisów międzynarodowych, takich jak Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej (MSSF), które określają zasady sporządzania sprawozdań finansowych przez podmioty notowane na giełdach. MSSF nakładają na spółki obowiązek sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych zgodnie z określonymi standardami, co ma na celu zapewnienie porównywalności sprawozdań finansowych na poziomie międzynarodowym.

Prawne aspekty sprawozdań finansowych są kluczowe dla zapewnienia przejrzystości, rzetelności i zgodności z obowiązującymi przepisami w zakresie rachunkowości. Przepisy prawne regulują, jakie jednostki muszą sporządzać sprawozdania finansowe, jakie elementy te sprawozdania muszą zawierać, oraz jakie są terminy ich sporządzenia, zatwierdzenia i publikacji. Audyt sprawozdań finansowych jest istotnym narzędziem zapewniającym zgodność z przepisami, a odpowiedzialność za ich prawidłowe sporządzenie spoczywa na zarządzie jednostki, co podkreśla wagę rzetelności i uczciwości w prowadzeniu działalności gospodarczej.

Bilans skonsolidowany

Podmiot dominujący w przypadku sprzedaży w roku obrotowym udziałów w jednostce zależnej, w skonsolidowanym rachunku zysków i strat ujmuje przychody i koszty podmiotu zależnego za okres od dnia rozpoczęcia roku obrotowego do dnia sprzedaży. W skonsolidowanym bilansie nie ujmuje się wówczas aktywów i pasywów sprzedanej jednostki.

Metodą proporcjonalną jednostka dominująca obejmuje dane jednostek współ­zależnych, które nie są spółkami handlowymi. W myśl tej metody sumuje się dane poszczególnych pozycji sprawozdania finansowego jednostki dominującej w pełnej wartości z częścią wartości poszczególnych pozycji sprawozdania finansowego ww. jednostek współzależnych, w proporcji do posiadanych w nich udziałów przy dokonaniu odpowiednich wyłączeń.

Metodę praw własności stosuje się w odniesieniu do jednostek stowarzyszonych grupy kapitałowej oraz jednostek zależnych i współzależnych, gdy sprawowanie nad nimi kontroli lub współkontroli przez podmiot dominujący nie jest trwałe (będzie trwać krócej niż rok, licząc od dnia bilansowego, na który sporządzane jest sprawozdanie jednostki dominującej), a jednostki te nie były wcześniej objęte skonsolidowanym sprawozdaniem finansowym danej grupy kapitałowej lub gdy sprawowanie kontroli lub współkontroli nad tymi jednostkami jest w istotnym stopniu ograniczone.

Zastosowanie metody praw własności polega na ujęciu w skonsolidowanym bilansie pozycji „Udziały w jednostkach podporządkowanych wyceniane metodą praw własności” w następujący sposób: oszacowana na dzień objęcia kontroli wspólników lub wywierania znaczącego wpływu ujemna lub dodatnia wartość firmy odpowiednio jest wykazywana w pozycji „Wartość firmy jednostek pod­porządkowanych” lub „Ujemna wartość firmy jednostek podporządkowanych”. Wartość początkową udziału jednostki podporządkowanej aktualizuje się na dzień bilansowy, na który sporządza się sprawozdanie finansowe, o zmiany wartości aktywów netto (zobowiązań) tej jednostki, jakie nastąpiły w badanym okresie i wynikają zarówno z osiągniętego wyniku finansowego, skorygowanego o odpis raty wartości firmy, jak i z rozliczeń z jednostką dominującą.

Bilans skonsolidowany to kluczowy element skonsolidowanych sprawozdań finansowych, który przedstawia sytuację finansową grupy kapitałowej jako całości. Grupa kapitałowa składa się z jednostki dominującej oraz jej jednostek zależnych, i to właśnie bilans skonsolidowany jest narzędziem pozwalającym na przedstawienie tej grupy jako jednego podmiotu gospodarczego. Celem bilansu skonsolidowanego jest zaprezentowanie aktywów, pasywów oraz kapitału własnego całej grupy w sposób przejrzysty i spójny, co umożliwia użytkownikom sprawozdań finansowych zrozumienie rzeczywistej sytuacji majątkowej grupy.

Bilans skonsolidowany różni się od bilansu jednostkowego tym, że obejmuje dane finansowe wszystkich jednostek wchodzących w skład grupy kapitałowej, a nie tylko jednostki dominującej. Proces konsolidacji polega na sumowaniu pozycji bilansowych jednostki dominującej i jej jednostek zależnych, a następnie na wyeliminowaniu wpływu transakcji wewnętrznych pomiędzy tymi jednostkami. Eliminacja transakcji wewnętrznych jest niezbędna, aby uniknąć podwójnego liczenia aktywów, pasywów, przychodów i kosztów, które mogłyby zniekształcić obraz finansowy grupy.

W ramach bilansu skonsolidowanego aktywa grupy kapitałowej obejmują zasoby kontrolowane przez grupę, które mogą być wykorzystane do generowania przyszłych korzyści ekonomicznych. Są to zarówno aktywa materialne, jak i niematerialne, takie jak środki trwałe, zapasy, należności czy wartości niematerialne i prawne. Z drugiej strony, pasywa przedstawiają zobowiązania grupy wobec podmiotów zewnętrznych, które muszą zostać uregulowane w przyszłości. Bilans skonsolidowany pokazuje również kapitał własny grupy, który odzwierciedla wartość przypisaną właścicielom jednostki dominującej oraz udziałowcom mniejszościowym jednostek zależnych.

Jednym z kluczowych elementów bilansu skonsolidowanego jest tzw. „udziały niekontrolujące”, czyli część kapitału własnego, która przypada na akcjonariuszy mniejszościowych jednostek zależnych, a nie na jednostkę dominującą. Jest to istotny element, który musi być wyodrębniony, aby zapewnić przejrzystość i zrozumiałość sprawozdania finansowego. Innym ważnym aspektem jest „wartość firmy”, czyli różnica między ceną nabycia jednostki zależnej a wartością godziwą netto nabytych aktywów i przejętych zobowiązań. Wartość firmy jest prezentowana jako aktywo w bilansie skonsolidowanym i odzwierciedla przewidywane korzyści ekonomiczne z nabycia jednostki zależnej.

Bilans skonsolidowany jest niezbędny dla wielu interesariuszy, w tym inwestorów, kredytodawców, analityków finansowych oraz regulatorów, którzy polegają na tym dokumencie przy ocenie sytuacji finansowej grupy kapitałowej. Przedstawia on kompleksowy obraz finansowy, który pozwala na lepsze zrozumienie zdolności grupy do generowania zysków, zarządzania zobowiązaniami i alokacji kapitału. W tym kontekście bilans skonsolidowany stanowi fundament do podejmowania strategicznych decyzji przez zarząd grupy, a także wpływa na wycenę rynkową jednostki dominującej i jej zdolność do pozyskiwania kapitału.

Współczesne standardy rachunkowości, takie jak Międzynarodowe Standardy Sprawozdawczości Finansowej (MSSF), nakładają rygorystyczne wymogi dotyczące sporządzania bilansu skonsolidowanego, co ma na celu zapewnienie jego rzetelności i zgodności z rzeczywistością ekonomiczną grupy. Proces konsolidacji wymaga dokładności i precyzyjnych kalkulacji, aby odzwierciedlić prawdziwy stan finansowy grupy kapitałowej, co jest kluczowe dla utrzymania zaufania inwestorów i innych użytkowników sprawozdań finansowych.

Bilans skonsolidowany jest narzędziem, które pozwala na prezentację sytuacji finansowej grupy kapitałowej jako jednego podmiotu gospodarczego. Obejmuje on sumowanie aktywów, pasywów i kapitału własnego wszystkich jednostek wchodzących w skład grupy, przy jednoczesnym wyeliminowaniu transakcji wewnętrznych. Jest to dokument o ogromnym znaczeniu, który dostarcza kompleksowej informacji o majątku, zobowiązaniach i kapitale grupy, co jest niezbędne do podejmowania decyzji strategicznych i oceny kondycji finansowej grupy kapitałowej.

Cele skonsolidowanych sprawozdań finansowych

Celem skonsolidowanych sprawozdań finansowych jest prawidłowe, rzetelne i jasne przedstawienie sytuacji majątkowej, finansowej, wyniku finansowego oraz przepływów pieniężnych grupy kapitałowej.

Skonsolidowane sprawozdania finansowe sporządza się przy zastosowaniu następujących metod konsolidacji:

1. konsolidacji pełnej,
2. konsolidacji proporcjonalnej,
3. praw własności (eąuity accounting).

Jednostka dominująca obejmuje metodą konsolidacji pełnej dane jednostek zależnych. Metoda, o której mowa, polega na sumowaniu w pełnej wartości poszczególnych pozycji odpowiednich sprawozdań finansowych jednostki domi­nującej i jednostek zależnych, dokonaniu niezbędnych wyłączeń oraz korekt.

Jeżeli w kapitale własnym jednostek zależnych występują udziały lub akcje należące do podmiotów nie wchodzących w skład grupy kapitałowej, to powyższe udziały i akcje są określane jako „Kapitały mniejszości” i pod taką pozycją są wykazywane w pasywach skonsolidowanego sprawozdania finansowego. Ze względu na zyski lub straty przypadające na udziałowców mniejszościowych wyodrębnia się w skonsolidowanym rachunku zysków i strat pozycję „Zyski (straty) mniejszości”.

Jeżeli akcje lub udziały w jednostce zależnej zostaną sprzedane (utracone) w ciągu roku obrotowego, to operacje te rejestruje się jako:

• wynik z działalności jednostki zależnej do dnia sprzedaży udziałów lub akcji przez jednostkę dominującą,
• wynik ze sprzedaży jednostki zależnej, będący różnicą między przychodem ze sprzedaży udziałów a odpowiadającą im częścią aktywów netto jednostki zależnej, skorygowaną o nieodpisaną część wartości firmy (dodatniej lub ujemnej), dotyczącą sprzedanych udziałów jednostki zależnej.

Skonsolidowane sprawozdania finansowe są istotnym narzędziem w zarządzaniu i raportowaniu finansowym grupy kapitałowej, która składa się z jednostki dominującej (np. spółki matki) oraz jej jednostek zależnych (np. spółek córek). Celem tworzenia skonsolidowanych sprawozdań finansowych jest przedstawienie wyników finansowych i sytuacji majątkowej całej grupy kapitałowej tak, jakby stanowiła ona jedną jednostkę gospodarczą. Poniżej przedstawiono główne cele skonsolidowanych sprawozdań finansowych:

1. Prezentacja Całkowitej Sytuacji Finansowej Grupy: Skonsolidowane sprawozdania finansowe pozwalają na przedstawienie wyników finansowych i sytuacji majątkowej całej grupy kapitałowej, a nie tylko jednostki dominującej. Dzięki temu użytkownicy sprawozdań, tacy jak inwestorzy, analitycy finansowi czy kredytodawcy, mogą uzyskać pełny obraz finansowy grupy, co jest kluczowe dla podejmowania decyzji inwestycyjnych czy oceny zdolności kredytowej.
2. Eliminacja Transakcji Wewnętrznych: Jednym z głównych celów skonsolidowanych sprawozdań finansowych jest eliminacja wpływu transakcji między jednostkami należącymi do grupy. Oznacza to, że przychody, koszty, należności i zobowiązania wynikające z transakcji wewnętrznych w grupie są wyłączane, aby uniknąć zawyżenia wyników finansowych. W ten sposób sprawozdanie finansowe odzwierciedla rzeczywiste wyniki osiągnięte przez grupę w relacjach zewnętrznych.
3. Lepsze Zrozumienie Złożonych Struktur Kapitałowych: W wielu przypadkach grupy kapitałowe mają złożone struktury, które mogą obejmować różne branże, rynki geograficzne czy segmenty działalności. Skonsolidowane sprawozdania finansowe pomagają w zrozumieniu tych struktur poprzez dostarczenie jednego, spójnego obrazu finansowego całej grupy, co ułatwia analizę i ocenę działalności gospodarczej na poziomie grupy.
4. Zapewnienie Porównywalności: Skonsolidowane sprawozdania finansowe umożliwiają porównanie wyników finansowych grupy kapitałowej z innymi grupami działającymi w tej samej branży lub sektorze gospodarki. Dzięki temu, że eliminują wpływ wewnętrznych transakcji i uwzględniają całą działalność grupy, skonsolidowane sprawozdania są bardziej porównywalne niż sprawozdania poszczególnych jednostek zależnych.
5. Spełnienie Wymogów Prawnych i Regulacyjnych: W wielu krajach prawo wymaga od grup kapitałowych sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych zgodnie z międzynarodowymi standardami sprawozdawczości finansowej (takimi jak MSSF) lub krajowymi standardami. Sporządzanie takich sprawozdań jest więc nie tylko kwestią dobrej praktyki zarządzania, ale również obowiązkiem prawnym.
6. Lepsze Zarządzanie Grupą Kapitałową: Skonsolidowane sprawozdania finansowe dostarczają kierownictwu grupy kapitałowej narzędzi do lepszego zarządzania. Pozwalają na ocenę, które jednostki zależne przynoszą zyski, które wymagają poprawy, oraz jak poszczególne części grupy przyczyniają się do całościowego wyniku finansowego.
7. Zwiększenie Przejrzystości dla Inwestorów i Interesariuszy: Skonsolidowane sprawozdania finansowe zwiększają przejrzystość grupy kapitałowej dla inwestorów i innych interesariuszy, takich jak analitycy finansowi, regulatorzy czy instytucje kredytowe. Przejrzystość ta jest kluczowa dla budowania zaufania, ułatwia dostęp do kapitału oraz może wpływać na wycenę rynkową jednostki dominującej.

Skonsolidowane sprawozdania finansowe pełnią kluczową rolę w zapewnieniu rzetelnej, przejrzystej i całościowej informacji o sytuacji finansowej i wynikach operacyjnych grupy kapitałowej, co jest niezbędne dla podejmowania świadomych decyzji przez inwestorów, zarząd, kredytodawców oraz innych użytkowników tych sprawozdań.

Refleks rynkowy przedsiębiorstwa

Badając sukces przedsiębiorstw typu „blue chip” warto zauważyć, że potrafią one w niezwykły sposób przezwyciężać problemy. W odróżnieniu od innych firm, są otwarte na sygnały płynące z rynku i starają się nie tylko sprostać rosnącym wymaganiom klientów, lecz również wyprzedzić je, zmieniając tym samym rynki.

Czy sukces przedsiębiorstw może być warunkowany ich refleksem rynkowym?

Sukces

Kluczem do sukcesu jest często zwykły przypadek. Firma Procter & Gamble zawdzięcza mu jedno ze swoich największych odkryć. Niezatapialne mydło „Ivory” powstało na skutek błędu pracownika. Pozwolił on na zbyt długą pracę maszyny mieszającej masę mydlaną, w efekcie czego do mydła dostało się tysiące mikropęcherzyków powietrza. Mydło tak wyprodukowane unosiło się na powierzchni wody, co na owe czasy było ewenementem. Sukces nie zostałby jednak osiągnięty gdyby nie koncentracja na kliencie. Zainteresowanie rynku „wadliwą” partią towaru stało się dla Procter & Gamble bodźcem do wprowadzenia zmiany.

Porażka

Na drugim biegunie znajdują się firmy, które z różnych powodów nie są w stanie utrzymać się na rynku. Wbrew powszechnej opinii należą do nich również świetnie zapowiadające się młode firmy. ABC Centrum Edukacji S.A. upadła po kilku latach funkcjonowania pomimo, iż znalazła interesującą niszę rynkową. Tworzyła projekt edukacji skojarzonej, obejmującej obok tradycyjnych metod kształcenia (szkolenia), nauczanie na odległość (wirtualny uniwersytet), internetową platformę edukacyjną, telewizyjne programy edukacyjne. Zamierzała jako pierwsza w Polsce otworzyć kilkaset centrów kształcenia (m.in. dla bezrobotnych), wyposażonych w Internet oraz opracowane na komputerze własne programy dokształcające. Pomysł był dobry. Właściwy czas. Wydarzyło się jednak coś, co uniemożliwiło odniesienie sukcesu. Firma zignorowała impulsy pochodzące od pracowników. Tworzyła projekt w oderwaniu od własnych możliwości finansowych. Porażką okazał się brak umiejętności odczytywania bodźców płynących zarówno z firmy, jak też i jej otoczenia.

Jakie zatem czynniki decydują o wyniesieniu jednych firm i porażce innych?

Refleks rynkowy

Refleks rynkowy przedsiębiorstwa (RRP) to funkcja czasu od pojawienia się bodźca rynkowego do reakcji przedsiębiorstwa . Bodźcem rynkowym może być dowolne zdarzenie np.: zmiana preferencji konsumenckich, pojawienie się nowych technologii, innowacyjny pomysł wewnątrz organizacji, przełomowe odkrycie, nowa wiedza. Jest to impuls, który może zostać wykorzystany przez organizację w celu wprowadzenia zmian. Może, ale nie musi. Szum informacyjny sprawia bowiem, że wiele informacji docierających do firm jest dla nich bezużytecznych. Dla potrzeb analizy RRP ważne jest zatem założenie, iż jest to obserwacja zachowań o strategicznym znaczeniu dla organizacji.

Krzywa refleksu rynkowego pokazuje, jak reagują na bodziec rynkowy przedsiębiorstwa, które walczą o przetrwanie, firmy dostosowujące się do warunków rynkowych, aktywni uczestnicy walki konkurencyjnej, a także organizacje o niezakłóconym rozwoju.

Punktami krytycznymi na powyższym wykresie są punkty: A, B i C. W zależności od czasu reakcji przedsiębiorstwa na sygnały płynące z rynku możemy określić, jaką pozycję zajmują one w grze rynkowej.

Walka o przetrwanie

Przed punktem A znajdują się przedsiębiorstwa, które nie potrafią lub nie są w stanie szybko reagować na zmiany rynku. Wiedza, jaką posiadają jest niewystarczająca do podjęcia próby uplasowania się na korzystnej pozycji rynkowej bądź też przedsiębiorstwa te nie potrafią (lub nie są w stanie) wykorzystać jej do natychmiastowej reakcji. W takim położeniu znajduje się większość podmiotów gospodarczych, które walczą o przetrwanie. W grupie tej odnaleźć można zarówno młode przedsiębiorstwa, które z różnych względów nie odczytują sygnałów rynkowych (ABC Centrum Edukacji), jak też duże przedsiębiorstwa o rozbudowanych strukturach organizacyjnych, jak chociażby PKP.

Asymilacja

W nieco lepszej sytuacji znajdują się przedsiębiorstwa uplasowane pomiędzy punktem A i B. Są to podmioty, które dostrzegają sygnały płynące z rynku, lecz długi czas reakcji z ich strony powoduje, iż stoją na pozycji drugoligowej. Ich istnienie nie zagraża innym firmom, ponieważ ciągle podążają za liderami i wczesnymi naśladowcami. W sytuacji takiej znajdują się przedsiębiorstwa wymagające restrukturyzacji.

Konkurencyjność

Przełomowym punktem okazuje się punkt B. Wszystkie przedsiębiorstwa znajdujące się za tym punktem potrafią szybko reagować na zmiany rynku. W zależności od czasu reakcji wyróżnić tutaj można dwie sytuacje: podjęcie walki konkurencyjnej (odcinek BC) oraz niezakłócony rozwój (po przekroczeniu punktu C). Umiejętność pozyskiwania wiedzy oraz przekształcania zgodnie z potrzebami przedsiębiorstwa jest czynnikiem warunkującym efektywność wykorzystania wiedzy w walce rynkowej. Należy zauważyć, że przedsiębiorstwa dążą do przekroczenia punktu C i osiągnięcia pozycji lidera. Proces dokonywania zmian (przesunięcie na odcinku BC) w przedsiębiorstwie można zaobserwować na podstawie firm japońskich. Początkowo produkty „made in Japan” w opinii konsumentów uchodziły za towary tandetne, niskiej jakości. Rozwój konkurencyjności firm japońskich rozpoczął się w momencie gromadzenia wiedzy oraz przekształcania jej w celu osiągnięcia sukcesu rynkowego. Japończycy wysyłali swoich pracowników do Stanów Zjednoczonych, gdzie zdobywali oni kompleksową wiedzę na temat funkcjonowania rynków, procesów produkcji, kontroli jakości oraz zarządzania od tamtejszych ekspertów. Po powrocie do kraju wykorzystywali wiedzę w tworzeniu unikalnych przedsiębiorstw. Wiedza pracowników oraz wykształcona umiejętność szybkiego reagowania na sygnały rynkowe zadecydowały o efektywności przedsiębiorstw.

Wygrać z czasem

Wzrost efektywności działań uzależniony jest od refleksu rynkowego. Innymi słowy im szybsza reakcja na bodziec, tym większa szansa, iż przedsiębiorstwo obroni lub wzmocni swoją pozycję rynkową. Przykładem rynku, który posiada bardzo wysoki refleks rynkowy jest telefonia komórkowa. W firmach obecnych na tym rynku charakterystyczne staje się to, że odpowiadają na posunięcia konkurencji średnio w przeciągu 2-3 tygodni. Zdarza się nawet, że podejmują działania, zanim nastąpią rzeczywiste bodźce. Antycypacja zmian rzeczywistości rynkowej jest wyróżnikiem firm wysoce konkurencyjnych. Przykładem takiego przedsiębiorstwa jest PTK Centertel (Idea). Firma ta przewidując możliwość pojawienia się na ryku operatora wirtualnego rozpoczęła prace nad nową ofertą pre-paidową (telefon na kartę).

Swoją nową ofertę wprowadziła w połowie stycznia 2004 pod nazwą „Dla Każdego”. Ruch ten wyprzedził działanie PTC (Era GSM) o 2 miesiące. W połowie marca Era GSM zburzyła dotychczasowy porządek w świecie telefonii komórkowej. Zaoferowała nowy produkt pod nazwą „Heyah”. Jest to usługa bezabonamentowa, skierowana do młodych ludzi (15-25 rok życia). Innowacyjność pomysłu sprowadza się do sprzedaży samej usługi (pakiety startowe), bez konieczności zakupienia telefonu. Tym samym firma przełamała standardy panujące w sieciach telefonii komórkowej. Co więcej, stworzyła iluzję pojawienia się nowego, wirtualnego operatora. Jednym słowem Era GSM rzuciła wyzwanie rynkowi.

W odpowiedzi Polkomtel (Plus GSM) wysłał informację do swoich użytkowników, że szykuje dla nich nową, atrakcyjna ofertę. Było to typowe działanie na zwłokę. Dzięki temu jednak firma zyskała czas do opracowania nowej oferty. Po kilku tygodniach Plus wprowadził tanie rozmowy weekendowe. W tym czasie (po 3 tygodniach od wprowadzenia Heyah) Idea wprowadziła kolejną, na rynku telefonii komórkowej, innowację. Zestaw startowy „Na okrągło” w ofercie POP umożliwia użytkownikowi otrzymanie dodatkowych 5 złotych gratis przy każdorazowym doładowaniu konta.

W ciągu zaledwie miesiąca zaostrzona gra konkurencyjna stała się dla operatorów telefonii komórkowej bodźcem do wprowadzenia innowacyjnych zmian. Wysoki refleks rynkowy, jakim się wykazali umożliwił podjęcie walki o utrzymanie lub wzmocnienie pozycji rynkowej.

Zrozumieć rynek

Jak pokazuje powyższy przykład istnienie refleksu rynkowego warunkowane jest przede wszystkim elastycznością w dostosowywaniu się do potrzeb rynku oraz umiejętnością zarządzania wiedzą. Wymiana wiedzy i doświadczeń z bezpośrednimi partnerami rynkowymi a także stały monitoring rynku powodują, iż firmy są w stanie w bardzo krótkim okresie czasu wygenerować nowe, wysoce innowacyjne rozwiązania. Szacuje się, że aż 72% pomysłów na nowe produkty i usługi pochodzi od klientów firmy, o ile istnieje system umożliwiający ich pozyskiwanie. W ten oto prosty sposób koncentrując się na kliencie firmy budują jednocześnie przestrzeń dla nowych rozwiązań biznesowych. Dopełnieniem w układzie wymiany wiedzy pomiędzy przedsiębiorstwem a otoczeniem stają się pracownicy. W efekcie firma szybko uczy się dostosowywania do nowych wymagań rynkowych, co wypływa pozytywnie na jej rynkowy wizerunek i konkurencyjność.

Reakcja przedsiębiorstw na pojawienie się bodźca może być zróżnicowana od ignorancji, świadomego zaniechania działań poprzez adaptację do potrzeb firmy aż do wizjonerskiej kreacji nowej rzeczywistości. Refleks rynkowy świadczy o pozycji przedsiębiorstw w walce o pozyskanie klienta. To on bowiem pozostaje osią wszelkich zmian.

Autorka artykułu wykorzystała fragment własnego opracowania zawartego w książce:

A. Błaszczuk, J. J. Brdulak, M. Guzik, A. Pawluczuk, „Zarządzanie wiedzą w polskich przedsiębiorstwach”, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2003

Anna Błaszczuk

Strategiczny charakter systemu maksymalizacji wartości dla akcjonariuszy

Termin strategia jest bodajże jednym z częściej używanych terminów zarówno w obszarze ekonomiczno-gospodarczym, jak i w różnych kontekstach życia codziennego. Często i swobodnie używają go zarządy firm mówiąc, że „mają strategie” lub jej „nie mają”, że „strategia jest taka lub inna”, etc.

Zawiłości „strategii”

Praktyczne obserwacje wskazują, że znacząca część firm w różny sposób interpretuje strategię i że interpretacja ta wynika z bieżącej potrzeby wypowiedzenia lub zaakcentowania jakiegoś ważnego/znaczącego faktu lub działania, natomiast nie zawsze stoi za tym rzeczywiste zrozumienie biznesowe strategii firmy.

Nieoczekiwaną konsekwencją takiego stanu rzeczy jest częstokroć niewłaściwy model operacyjno-organizacyjny firmy, niezadowalająca pozycja konkurencyjna i/lub udział w rynku, słabe wyniki finansowe i inne oznaki strukturalnej nieefektywności.

Dzieje się tak mimo intensywnych wysiłków zarządczych i operacyjnych, podejmowania szeregu działań i zmian naprawczych – mniej lub bardziej skoordynowanych (zintegrowanych).

Dlaczego tak się dzieje – ponieważ w większości przypadków plany i działania nie są wbudowane w efektywny proces planowania strategicznego w firmach, który w swych założeniach służy efektywnemu definiowaniu celów firmy w danym otoczeniu rynkowym i definiowaniu efektywnych metod osiągania tych celów.

Ostateczną konsekwencją ‘’pozornej strategii’’ lub braku strategii, a więc braku rzeczywistego, efektywnego procesu planowania strategicznego w firmie i wynikających stąd strukturalnych nieefektywności, jest niska wycena akcji firmy przez rynek kapitałowy.

Zatem co to jest „strategia”

Strategia to sposób definiowania i osiągnięcia/osiągania przez firmę określonych celów (zestawu celów) w danym otoczeniu rynkowym. Otoczenie rynkowe nie ma charakteru stałego – ewoluuje – pojawia się zatem potrzeba zastosowania, w miejsce doraźnego formułowania strategii, procesu planowania strategicznego jako dynamicznego podejścia do strategii w firmie.

Proces planowania strategicznego musi być zatem procesem ciągłym. Jego efektywność musi natomiast zostać zapewniona poprzez nadanie mu charakteru kluczowego procesu zarządczego, za który bezpośrednią odpowiedzialność ponosi zarząd firmy, i który jest obsługiwany przez właściwe wykwalifikowane służby w firmie.

Jak zwyczajowo są definiowane cele strategiczne – w różnoraki sposób, np.:

– utrzymanie/wzrost sprzedaży/udziału w rynku
– zapewnienie konkurencyjności cenowej (lub jakościowej) produktów/usług
– skuteczne wprowadzenie nowych produktów/usług na rynek
– skuteczne wejście na nowe rynki
– obniżenie kosztów
– uzyskiwanie zwrotu z kapitałów własnych na określonym poziomie

W rzeczywistości wszystkie te cele – i wszelkie inne możliwe – dają się zamknąć w jednym zasadniczym celu jakim jest maksymalizacja Wartości dla Akcjonariuszy (ang. Shareholder Value).

Wartość dla Akcjonariuszy (całkowity zwrot z akcji dla akcjonariuszy, rozumiany jako wzrost ceny akcji i dywidenda i obliczany jako obecna wartość przyszłych przepływów pieniężnych netto firmy) opisuje wszystkie możliwe cele i działania związane z generowaniem cash flow, będącego podstawą wyceny akcji firmy przez rynek kapitałowy.

Maksymalizacja Wartości dla Akcjonariuszy wiąże się zatem z identyfikacją takich celów (strategicznych) i sposobów ich realizacji, które będą służyły ciągłej maksymalizacji cash flow w możliwym do przewidzenia okresie czasu, a zatem maksymalizacji wyceny akcji firmy.

Strategiczny charakter Maksymalizacja Wartości dla Akcjonariuszy

W związku z czym Maksymalizacja Wartości dla Akcjonariuszy nabiera charakteru strategicznego?
Otóż strategia zawsze powinna służyć określeniu celów i działań, które zapewnią firmie utrzymanie i długoterminowy wzrostu na rynku – jest to zasadniczy cel każdej firmy, będący punktem wyjścia do definiowania celów (strategicznych) i działań w procesie planowania strategicznego.

Z drugiej strony, realizacja tego celu (utrzymanie i wzrost w długim okresie czasu) w konkurencyjnym otoczeniu rynkowym jest możliwa wyłącznie w sytuacji, gdy firma zapewni sobie strukturalną podstawę tego rozwoju – a jest nią w każdym wypadku dostęp do dostatecznej ilości kapitału.

Dostęp do kapitału zapewnia firmie warunki zarówno do wzrostu organicznego (wewnętrznego), jak i wzrostu poprzez akwizycje – bez dodatkowego kapitału możliwego do uzyskania w czasie rozwój i wzrost firmy przestaje być możliwy w związku z niemożnością finansowania składników wzrostu (aktywa, umiejętności, R&D;, zasoby ludzkie, etc.).

Kapitał (własny) firmy, służący finansowaniu wzrostu, pochodzi z dwóch źródeł:

• rynek kapitałowy/inwestorzy (kapitał początkowy i ewentualne kolejne porcje kapitału)
• dodatnie przepływy pieniężne (finansowanie wewnętrzne)

Zasoby rynku kapitałowego nie są nieograniczone – inwestorzy dysponując określoną ilością kapitału inwestują go w te przedsięwzięcia (firmy), które – według ich oceny – zapewnią im możliwie największy zwrot. Tym, co determinuje ich gotowość inwestycyjną w danym momencie jest z kolei Wartość dla Akcjonariuszy, a więc obecna wartość przyszłych przepływów pieniężnych (cash flow) firmy.

Zatem Maksymalizacja Wartości dla Akcjonariuszy stanowi, z punktu widzenia firmy i jej zarządu, kluczowy czynnik wzrostu – zarówno w związku z zapewnieniem finansowania wzrostu firmy przez kapitał pochodzący od inwestorów na rynku kapitałowym, jak i w związku z maksymalizacją przepływów pieniężnych będących źródłem wewnętrznego finansowania wzrostu i jednocześnie źródłem tworzenia Wartości dla Akcjonariuszy.

Strategiczny charakter Maksymalizacji Wartości dla Akcjonariuszy wynika z faktu, iż determinuje ona realizację kluczowego celu firmy – wzrostu, i jako taka stanowi zarówno czynnik, jak i cel definiowania efektywnych strategii w procesie planowania strategicznego.

Maksymalizacja Wartości dla Akcjonariuszy – system zarządczy

Maksymalizacja Wartość dla Akcjonariuszy jest możliwa wyłącznie w ramach celowego, kompleksowego i zorganizowanego procesu/systemu zarządczego, który opiera się na Imperatywie Inwestora, a wiec na świadomym i celowym podejmowaniu i realizacji decyzji mających wpływ na wartość pieniędzy zainwestowanych przez inwestorów.

System zarządczy służący maksymalizacji Wartości dla Akcjonariuszy – w związku ze swoim metodologicznie integralnym i kompleksowym charakterem – musi obejmować wszystkie obszary funkcjonowania (obszary zarządcze) firmy. System ten musi być zatem wiodącym czynnikiem zarządzania strategią firmy, jej operacjami (procesami biznesowymi – podstawowymi i pomocniczymi), systemami informacyjnymi i organizacją.

Krzysztof Musiaka

Źródła przewagi konkurencyjnej w sektorze bankowym

W obliczu nieustannej transformacji warunków funkcjonowania na rynku usług bankowych, nadrzędnym celem każdego banku jest podejmowanie i realizacja takich decyzji strategicznych, które zapewnią mu osiąganie sukcesu rynkowego, rozumianego najczęściej jako uzyskiwanie ponadprzeciętnych wyników efektywności działania na tle innych konkurentów w sektorze.

Takie działania wiążą się z wypracowywaniem trwałych i rentownych relacji z klientami w wybranych segmentach rynku w stopniu lepszym niż dokonują tego inni oferenci usług bankowych. Tym samym, podstawowym warunkiem realizacji przez bank skutecznej walki konkurencyjnej jest przede wszystkim uzyskanie, na bazie własnego potencjału strategicznego, umiejętności do szerokiej analizy, a następnie zaspokajania oczekiwań klientów, co w rzeczywistości jest utożsamiane z posiadaniem przez bank przewagi konkurencyjnej.

Istota przewagi konkurencyjnej

Kluczowe znaczenie przewagi konkurencyjnej w sektorze bankowym wynika z powiązań zachodzących między bankiem a jego konkurentami. Sukces rynkowy banku w długim okresie zależy jednak nie tylko od obniżenia kosztów i skuteczniejszego zarządzania zasobami kapitału. Wypracowanie przewagi konkurencyjnej banku powinno się bowiem koncentrować na zapewnieniu wysokiej wartości usług oferowanych klientom, którzy w warunkach stale rosnącej konkurencji na rynku ostatecznie rozstrzygają o powodzeniu lub nieskuteczności działań podejmowanych przez bank. W praktyce oznacza to konieczność dostarczania klientom unikalnego połączenia narzędzi marketingowych (tj. ceny usługi, jej jakości, promocji i dystrybucji), którego konkurenci nie są w stanie szybko odtworzyć.

Przewaga konkurencyjna może więc zostać określona w dwóch aspektach:

a) z punktu widzenia banku

b) z perspektywy klientów.

Z punktu widzenia banku, koncepcja przewagi konkurencyjnej służy opracowaniu długookresowej strategii, która umożliwia mu trwałe osiągnięcie lepszych wyników działalności niż konkurenci w tej samej branży lub na tym samym rynku. Weryfikatorem pozycji konkurencyjnej banku są jednak zawsze jego klienci. Przewaga konkurencyjna banku zależy więc przede wszystkim od wartości, które bank jest w stanie stworzyć poprzez ofertę usług dla swoich klientów. Z punktu widzenia klienta przewaga konkurencyjna jest jednak kategorią subiektywną i oznacza postrzeganą przez niego wyższą wartość oferowaną mu przez bank dzięki zaspokojeniu potrzeb i oczekiwań klienta w sposób lepszy i pełniejszy niż w przypadku substytucyjnych ofert konkurentów. P. Kotler podkreśla więc, iż jednym z najważniejszych kroków, jakie powinno podjąć każde przedsiębiorstwo poszukujące przewagi nad konkurentami jest przeprowadzenie analizy wartości oferowanej konsumentom.

Na tym tle, przewaga konkurencyjna banku może zostać określona jako ponadprzeciętna efektywność w planowaniu i organizacji działań rynkowych, zmierzających do uzyskania wysokiego poziomu satysfakcji i w konsekwencji lojalności klientów. Podobnym założeniem kierowali się J. Devlina i C. Ennewa twierdząc, iż zarówno pojęcie przewagi konkurencyjnej, jak i zakresu walki konkurencyjnej muszą być definiowane ze względu na ich wpływ na efektywność procesu realizacji potrzeb i oczekiwań klientów banków (ang. consumer centered way) .

Koncepcje źródeł przewagi konkurencyjnej

Do początku lat 90-tych ubiegłego stulecia koncepcje identyfikowania źródeł przewagi konkurencyjnej w znacznie większym stopniu koncentrowały się na uwarunkowaniach związanych z otoczeniem rynkowym podmiotów niż na wewnętrznych źródłach rozwoju potencjału konkurencyjnego. Przedstawiona przez M. E. Portera w pierwszej połowie lat 80-tych dwudziestego wieku koncepcja strategii lidera kosztowego, dyferencjacji i koncentracji przedstawiała główne opcje dla podmiotów dążących do uzyskania przewagi konkurencyjnej i wskazywała na dwie alternatywne przewagi konkurencyjne: przywództwo kosztowe i zróżnicowanie. Jak się okazało w późniejszej praktyce rynkowej, w pewnych okolicznościach możliwe jest jednak łączenie przywództwa kosztowego z jakościowym, a tym samym uzyskanie przewagi konkurencyjnej dzięki wdrożeniu strategii zintegrowanej.

Szkoła pozycyjna

Szkoła pozycyjna opiera się na klasycznej koncepcji M. E. Portera i jej głównym założeniem jest stwierdzenie, iż o sukcesie rynkowym banku w głównej mierze decyduje przewaga konkurencyjna zbudowana dzięki szczególnemu uwzględnieniu rynkowych czynników działania. Wiąże się to z przyjęciem założenia, że wszystkie wymiary przewagi konkurencyjnej determinowane są przez otoczenie, w którym funkcjonuje bank, a jego słabe i mocne strony są postrzegane przez pryzmat szans i zagrożeń kreowanych przez czynniki zewnętrzne. Bank powinien więc formułować swoją strategię konkurowania „od zewnątrz do wewnątrz”. Głównym mankamentem tej koncepcji jest trudność określania stabilnych perspektyw działania oraz pomijanie znaczenia zasobów wewnętrznych jako źródeł przewagi konkurencyjnej zapewniających wysoką skuteczność działania w szybko zmieniających się warunkach otoczenia.

Jeden z przedstawicieli szkoły pozycyjnej, C. H. Lovelock, wskazuje, że kluczem do uzyskania przewagi konkurencyjnej jest odpowiednie pozycjonowanie oferty usług bankowych w relacji do konkurencyjnych ofert . W ramach tej koncepcji S. Mathur podzielił atrybuty usług na dwie główne kategorie – integralne i uzupełniające. W ramach pierwszej kategorii zostały wyróżnione indywidualne cechy usług (szczególnie te o unikalnym charakterze) oraz wsparcie procesu sprzedaży usług, podczas gdy do cech uzupełniających zaliczone zostały cena usługi oraz image i reputacja przedsiębiorstwa.

Wsparcie procesu sprzedaży usług oznacza aktywne działania banku ułatwiające klientowi podejmowanie decyzji o wyborze usług, a także służące maksymalizacji satysfakcji klienta w toku ich wykorzystywania. Oznacza to również zapewnienie wysokiej jakości i dostępności usług w zintegrowanych kanałach dystrybucji. Podobnie jak w koncepcji M.E. Portera, S. Mathura zakłada, że banki mogą też konkurować na rynku niską ceną usług lub wykorzystać szczególnie cenny image oraz wysoką reputację dla zwiększenia wartości swojej oferty rynkowej. Jednakże, w porównaniu z indywidualnymi atrybutami usług i wsparciem procesu sprzedaży, cena oraz reputacja mają charakter drugorzędny dla rozwoju potencjału strategicznego banku.

Implikacje dla banków

Analizując koncepcję przewagi konkurencyjnej S. Matura należy zauważyć, że ze względu na niematerialną istotę usługi, jak również dynamiczny rozwój nowoczesnych aplikacji informatycznych w sektorze bankowym, uzyskanie przewagi konkurencyjnej jedynie w oparciu o nowe rodzaje usług finansowych ma zazwyczaj jedynie charakter krótkoterminowy. Innowacyjne atrybuty usług są bowiem stosunkowo szybko i łatwo kopiowane przez konkurentów. Również cena usługi nie może być najważniejszym elementem ogniskującym działania banku w dążeniu do uzyskania trwałej przewagi konkurencyjnej. Usługi bankowe o bardziej złożonym charakterze cechują się na ogół niską cenową elastycznością popytu, a klienci przy ich wyborze oprócz ceny uwzględniają także szeroki zestaw czynników związanych m.in. z dotychczasowymi doświadczeniami, własnymi preferencjami i ryzykiem strat. Błędnym jest więc uznanie ceny jako podstawowego elementu kształtującego długookresową atrakcyjność usług w percepcji klienta. Cena usług bankowych ma natomiast większe znaczenie w kategorii usług stosunkowo prostych, o charakterze masowym i noszących charakter standardowy (np. wysokość opłat związanych z rachunkiem oszczędnościowo – rozliczeniowym).

Znacznie większą rolę w procesie budowania potencjału konkurencyjnego banku odgrywa kompleksowe wsparcie procesu sprzedaży, które wiąże się z uzyskaniem wysokiej efektywności organizacji i funkcjonowania systemu dystrybucji usług bankowych. Optymalizacja systemu dystrybucji pozwala bowiem na częściową, a czasami nawet pełną, kompensatę braku ponadprzeciętnej atrakcyjności indywidualnych atrybutów samych usług w percepcji klientów. Dodatkowo, image oraz reputacja banku, które jako atrybuty związane z działalnością całego banku, redukują poczucie niepewności klienta, jakich doświadcza on przy zakupie usług bankowych. Sprzyja to rozwojowi wzajemnego zaufania i zrozumienia w relacjach z klientami, co w rezultacie prowadzi do wzrostu wartości realizowanych transakcji.

Szkoła zasobowa

Koncepcje M.E. Portera budowania przewagi konkurencyjnej przez pryzmat analizy otoczenia zewnętrznego podmiotów spotkały się z dużą krytyką autorów, którzy postulują zmianę tej perspektywy. Wskazują oni, że nie jest możliwe dokładne określenie trwałych parametrów szybko zmieniającego się otoczenia zewnętrznego. Punktem wyjścia dla nowej koncepcji przewagi konkurencyjnej jest koncentracja uwagi na wewnętrznych atutach podmiotów umożliwiających długotrwały sukces, nawet w trudnym i nieprzewidywalnym otoczeniu rynkowym. W ten sposób na początku ubiegłej dekady ukształtowała się tzw. szkoła zasobowa przewagi konkurencyjnej (ang. competence-based competitive advantage).

Mimo, iż niemal wszyscy przedstawiciele szkoły zasobowej kładą szczególny nacisk na rozwój wewnętrznych atutów instytucji dla uzyskania przewagi konkurencyjnej, nie wypracowano powszechnie akceptowanej terminologii dla identyfikowania źródeł przewagi konkurencyjnej. B. Wernerfelt posługuje się ogólnym pojęciem zasobów (ang. resources) . H. Itami przypisuje nadrzędne znaczenie aktywom niematerialnym (ang. invisible assets) . I. Dietrickx i K. Cool używają terminu aktywów strategicznych (ang. strategic assets), a J. Barney – trwałych zasobów (ang. firm resources). G. Stalk koncentruje uwagę na możliwościach (ang. capabilities) . R. Reed i R. De Fillipi opisują kompetencje (ang. competences) . J. Klein definiuje główne umiejętności (ang. metaskills). Jednym z najczęściej wykorzystywanych terminów w ramach koncepcji zasobowej jest też pojęcie kluczowych kompetencji (ang. core competences) zaproponowanych przez C. Prahalda i G. Hamela.

Pomimo znaczących różnic w terminologii, wewnętrzne zasoby organizacji można generalnie podzielić na dwa rodzaje: powszechnie dostępne komponenty, nazywane też komponentami pierwszego rodzaju (np. zasoby i aktywa) oraz specyficzne komponenty, określane również mianem komponentów drugiego rodzaju, wynikające z przekształcenia i integracji tych pierwszych w niepowtarzalny układ (np. aktywa strategiczne, kluczowe kompetencje).

Rola powszechnie dostępnych komponentów banku

Charakteryzując komponenty pierwszego rodzaju należy podkreślić, że obejmują one wszystkie te podstawowe zasoby, które można bezpośrednio zaangażować w funkcjonowanie banku i jednocześnie są one wysoce homogeniczne. Wyróżnić więc można zasoby finansowe, technologiczne i ludzkie. Tworzą one podstawę do konstruowania sieci wzajemnych powiązań i budowania zintegrowanych systemów zasobów, czyli rozwoju komponentów drugiego rodzaju. Samodzielne znaczenie komponentów pierwszego rodzaju w procesie budowania przewagi konkurencyjnej jest jednak zazwyczaj bardzo ograniczone, przy czym ich wielkość i jakość ma duży wpływ na zakres tworzenia wartości komponentów specyficznych w banku. Komponenty pierwszego rodzaju nie przyczyniają się jednak bezpośrednio do osiągnięcia trwałej przewagi konkurencyjnej na rynku usług bankowych. Wynika to przede wszystkim z faktu, że mimo swojej znacznej wartości rynkowej (np. nieruchomości, systemy informatyczne) mogą być one do pewnego stopnia łatwo nabywane, transferowane i kopiowane przez konkurentów. Z tego też względu nie są one zazwyczaj uważane za główne źródło przewagi konkurencyjnej, ale za czynniki pośrednio sprzyjające jej osiągnięciu.

Specyficzne komponenty banku

Do komponentów drugiego rodzaju o szczególnie istotnym znaczeniu należy zaliczyć dobrą reputację banku, która dzięki skutecznemu niwelowaniu bariery niepewności i związanego z nim ryzyka, jakiego doświadczają klienci przy wyborze oferenta usług bankowych, umożliwia bankowi łatwiejsze pozyskanie klientów, wykwalifikowanych także wykwalifikowanych pracowników. Wysokie umiejętności i doświadczenie personelu, zarówno najwyższego szczebla, jak i zaangażowanego w bezpośrednią obsługę klienta, są bowiem także niewątpliwym atutem banku. Organizacja działalności operacyjnej banku powinna jednak sprzyjać rozwojowi i poprawie efektywności działania pracowników tak, aby zarządzanie kadrą stanowiło źródło długookresowej przewagi konkurencyjnej banku.

W skład drugiego rodzaju komponentów wchodzą też specyficzne umiejętności banku jako kompleksowej struktury organizacji. Szczególnie istotną rolę odgrywa kolektywna wiedza i doświadczenie zespołów pracowników, których nie można przypisać poszczególnym jednostkom. Jasna wizja długookresowego zaspokajania potrzeb klientów i akceptowany przez pracowników na wszystkich szczeblach zbiór średniookresowych i finalnych celów oraz usprawnianie systemu procedur działalności operacyjnej sprzyjają utrzymywaniu trwałych i rentownych relacji z klientami.
Dodatkowo, za źródło trwałej przewagi konkurencyjnej należy też uznać działania na rzecz efektywnego rozwijania zewnętrznego i wewnętrznego systemu uzyskiwania i przekazywania informacji. Bardzo ważne są przy tym częstotliwość i forma kontaktów między bankiem a jego klientami. Działania te sprzyjają rozwojowi nowocześnie zorganizowanych baz danych o klientach, które przyczyniają się do zacieśniania relacji z klientami, a tym samym promowania ich lojalności.

Znaczenie wewnętrznych zasobów banku

Komponenty drugiego rodzaju wyznaczają znacznie cenniejszy dla banku poziom zasobów i bezpośrednio przyczyniają się do uzyskania trwałej przewagi konkurencyjnej. Są to zazwyczaj zasoby o charakterze kompleksowym i specyficznym dla danego banku, a dzięki temu tworzą naturalne bariery, które uniemożliwiają ich łatwą duplikację i przechwycenie przez konkurentów. Wartość komponentów drugiego rodzaju jest bowiem wynikiem akumulacji specyficznych działań banku w ramach jego indywidualnej i unikalnej ścieżki rozwoju. Ponadto, efektywny rozwój komponentów drugiego rodzaju ułatwia pozyskanie zasobów pierwszego rodzaju, dzięki czemu bank podnosi zdolność skutecznej obrony pozycji konkurencyjnej w trudnym otoczeniu rynkowym (np. jasny system motywacji sprzyja pozyskiwaniu pracowników o wysokich kompetencjach).

Zakończenie

Niezależnie od wyboru strategii zdobywania i utrzymywania przewagi konkurencyjnej, współczesny bank powinien oprzeć swoją działalność na kilku zasadach. W przypadku sektora usług bankowych najważniejszą wydaje się być zasada percepcji, która opiera się na założeniu, że najistotniejsze są takie działania i czynniki przewagi konkurencyjnej, które są zauważalne przez klientów. Działania banku w dużej mierze powinny się więc koncentrować na informowaniu klientów o oferowanych im korzyściach i posiadanych przez bank atutach. Dodatkowo, przewaga konkurencyjna powinna się opierać na rozwijaniu tych atrybutów usług i kanałów ich dystrybucji, które są szczególnie atrakcyjne z perspektywy efektywnej realizacji oczekiwań i potrzeb różnych segmentów klientów.

Bibliografia

J.F. Devlin, C.T. Ennew: Regulating the distribution of savings and investment products: retrospect and prospect, “Imternational Journal of Bank Marketing”, vol. 11, no. 7/1993.

C.H Lovelock: Services marketing, Prentince-Hall, London 1992.

S. Mathur: Talking straight about competitive strategy, „Journal of Marketing Management”, vol. 8/1992.

B. Wernerfelt: How sustainable is your competitive advantage? „Strategic Management Review”, vol. 5, no. 2/1984.

H. Itami: Mobilising Invisible Assets, Harvard University Press, Cambridge, MA, 1987.

I. Dietrickx, K. Cool: Assets stock accumulation and sustainability of competitive advantage, „Management Science, vol. 35, no. 12, December 1989; J. Barney: Firm resources and sustained competitive advantage, „Journal of Management”, vol. 17, no. 1/1991.

G. Stalk, P. Evans, L. Shulman: Competing on capabilities – the rules of corporate strategy, „Harvard Business Review”, vol. 70, no. 2, March-April 1992.

R. Reed, R. De Fillipi: Casual Ambiguity, barriers to imitation and sustainable competitive advantage, „Academy of Management Review”, vol. 15, no 1/1992.

J. Klein, G. Edge, T. Kass: Skill-based competition, Journal of General Management, vol. 16, no. 4, summer 1991.

C. Prahald, G. Hamel: The core competence of the corporation, Harvard Business Review, vol. 68, May-June 1990.

Eliza Magrel